2026-27 tiyatro sezonu benim için Moda Sahnesi’nde “Bir Kadının Kavgaları ve Dönüşümleri” ile açıldı. Geçtiğimiz sezon programa girdiğinde merak ettiğim ancak bir türlü denk getirip izleyemediğim oyunlardan biriydi.
Édouard Louis’nin dünyasıyla ilk karşılaşmam değil bu. Yine Moda Sahnesi’nde, Kemal Aydoğan rejisi ve Onur Ünsal’ın performansıyla sahnelenen “Babamı Kim Öldürdü”yü daha önce izlemiştim. Louis’nin yazarlığıyla aramda ise başından beri belli bir mesafe var. Bunun nedeni ele aldığı meseleler değil. Sınıf, yoksulluk, aile, erkeklik, eşcinsellik, şiddet gibi konuları kendi hayatından hareketle anlatırken kişisel olanla toplumsal olan arasındaki bağı görünür kılan bir yazar Louis. Ancak bir meselenin önemli
olmasıyla o meselenin beni hikaye olarak yakalaması benim için her zaman aynı şey değil. “Bir Kadının Kavgaları ve Dönüşümleri” de bu mesafeyi ortadan kaldırmadı.
Louis bu kez babasına değil, annesi Monique’e dönüyor. Sahnelemede kullanılan birkaç aile fotoğrafı da anlatının biyografik yönünü hatırlatıyor. Arkadaki görüntülerde farklı zamanlardan Monique’i, aileyi, anne ile çocuğu görüyoruz. Önümüzde Onur Ünsal’ın bedeniyle yeniden kurulan bir anne varken, arka plandaki bu fotoğraflar zaman zaman hikayenin gerçek bir hayattan doğduğunu anımsatıyor. Monique’in hikayesi ise ilk bakışta oldukça tanıdık.
İkinci evliliğini yapmış, kalabalık bir ailenin yükünü taşıyan, ekonomik bağımsızlığı olmayan, kocası tarafından küçümsenen bir kadın. Özel günlerinde kendisine alınan tava ya da elektrik
süpürgesi bile evin içindeki konumunu yeniden hatırlatıyor. Kendisine ait istekleri olan bir kadından önce, başkalarının hayatını sürdüren kişi. Yıllar sonra kocasını terk ediyor, Paris’e gidiyor ve kendisine başka bir hayat kuruyor.
Fakat Louis’nin annesine bakışını yalnızca “ezilen kadın sonunda özgürleşti” hikayesine indirgemek doğru olmaz. Çünkü Monique’in hayatını belirleyen iki yapı sürekli birbirinin içine geçiyor: Ataerkil düzen ve sınıf.
Kadın olduğu için evin ve çocukların yükü ona bırakılmış. İçinde bulunduğu sınıfsal koşullar ise ekonomik ve toplumsal hareket alanını daraltmış. Dolayısıyla yıllarca o evde kalmasını yalnızca kişisel tercihler üzerinden açıklamak mümkün değil. Bir hayatı terk edebilmek için önce gidebileceğiniz başka bir hayatın ihtimaline sahip olmanız gerekiyor.
Sınıf meselesinin daha çarpıcı taraflarından biri
ise Monique’ten çok Édouard üzerinden karşımıza çıkıyor. Édouard büyüdükçe, eğitim aldıkça, başka çevrelere girdikçe geldiği dünyadan uzaklaşıyor. Bu uzaklaşmanın içine annesi de giriyor. Onun kıyafetlerinden, görünüşünden, okul çevresindeki halinden utanıyor. Çünkü annesinde yalnız annesini değil, kendisinin geride bırakmaya çalıştığı sınıfın işaretlerini de görüyor.
Bence metnin en ilginç taraflarından biri tam burada. Çünkü karşımızda yıllar sonra annesine yapılan haksızlıkları fark eden masum bir oğul yok yalnızca. Bir dönem kendisi de annesine yöneltilen sınıfsal bakışı içselleştirmiş biri var. Başka bir dünyaya ait olmaya çalışırken geldiği dünyadan utanmış; geldiği dünyadan utanırken annesinden de utanmış. Dolayısıyla dönüşen yalnızca Monique değil. Édouard’ın annesine bakışı da dönüşüyor.
Kemal Aydoğan’ın rejisi bütün bu hikayeyi
oldukça hareketli ve fiziksel bir sahne diliyle kuruyor. Seyirci salona girdiğinde Onur Ünsal sahnede değil, seyircilerin en arkasında oturuyor, Scorpions şarkılarına eşlik ediyor. Sonra bulunduğu yerden ayrılıp sahneye, bir anlamda geçmişin içine giriyor.
Sahnede ilk gördüğümüz şey ise üzerleri beyaz örtülerle kapatılmış eşyalardan oluşan bir ev. Oyun ilerledikçe örtüler birer birer kalkıyor; mutfak tezgahı, masa, koltuk, televizyon, ütü masası vb ortaya çıkıyor. Bengi Günay’ın tasarladığı ev açıldıkça Monique’in hayatı da parça parça açılıyor.
Onur Ünsal da o evin içinde çalışmaya başlıyor. Bulaşık yıkıyor, yemek hazırlıyor, hamur açıyor, kızartıyor, süpürüyor, yerleri siliyor, ütü yapıyor, çamaşır asıyor. Yapıyor da yapıyor.
Ev içi emeğin bu kadar görünür kılınmasını Kemal Aydoğan’ın rejisinin belirgin tercihlerinden
biri olarak görüyorum. Metnin ana meselesi yalnızca kadın emeğinin görünmezliği değil elbette fakat sahneleme, Monique’in hayatının nasıl tüketildiğini oyuncunun bedeni üzerinden somutlaştırıyor. Ev işi hakkında konuşmak yerine o işi gerçekten yaptırıyor.
Üstelik bu ev yalnızca Monique’in çalıştığı yer değil, uzun yıllar boyunca hayatının sınırlarının çizildiği yer. Bu nedenle mutfak, ütü masası, süpürge ya da çamaşırlar sadece “bir kadın ne kadar çok çalışıyor” demiyor. Sınıfsal koşulların ve ataerkil düzenin bir kadına ayırdığı alanı da gösteriyor. Onur Ünsal ise bu alanın içinde hem oğul hem anne.
Monique’i dışarıdan taklit eden bir erkek oyuncu izlemiyoruz. Onun kıyafetlerini giriyor, hareketlerini üstleniyor, gündelik işlerini yapıyor, Bir kadını karikatürleştirmeden onun bedenini kendi oyunculuk bedeni üzerinden kurabilmesi
performansın en başarılı taraflarından biri.
Üstelik bunu yaklaşık iki saate yaklaşan bir süre boyunca, yüksek fiziksel tempoda sürdürüyor. Ben oturduğum yerde yorulurken onun bulaşığı, ütüsü, süpürgesi, yemeği, çamaşırı bitmiyor. Bütün bunları yaparken oyunun ritmini de kaybetmiyor.
Onur Ünsal’ın oyunculuk alanının genişliğini artık biliyoruz. Burada da o alanın sınırlarını zorlayan, performansı baştan sona sırtlanan bir oyuncu var karşımızda. “Babamı Kim Öldürdü”yü izlemiş biri olarak iki yapım arasında bağ kurmamak ise neredeyse imkansız. Aynı yazar, aynı yönetmen, aynı oyuncu; orada baba, burada anne. Onur Ünsal’ın kostümündeki belirgin kırmızılar bile bana önceki oyundaki kırmızı tercihini hatırlattı. Bunun bilinçli bir gönderme olup olmadığını bilmiyorum ama iki oyunun görsel hafızası benim zihnimde birbirine değdi.
Oyun sonrasında başka bir ihtimali düşünürken buldum kendimi: Monique’i başka bir oyuncu oynasaydı nasıl bir oyun izlerdik “Babamı Kim Öldürdü”de tek kişilik yapının anlatıyla çok güçlü bir birlikteliği vardı. Burada ise zaman zaman Monique’in oğlunun hatırasından çıkıp kendi bedeni ve sesiyle sahnede bulunmasını merak ettim. Anne ile oğul aynı sahnede karşı karşıya gelseydi, oğlun hatırladığı kadınla kadının kendisini gördüğü kişi arasında nasıl bir alan açılırdı? Özellikle kendi hayatını geri almaya çalışan bir kadının hikayesini izlerken, o kadının bir noktada oğlunun anlatısından bağımsızlaşması başka bir dramatik imkan yaratabilirdi.
Ama bunun tersini de düşünmek gerekiyor.
Monique’i ayrı bir oyuncuya verdiğiniz anda Onur Ünsal’ın bu oyundaki performansının temel yapısını da değiştirmiş olursunuz. Çünkü yapımın gücünün önemli bir kısmı onun tek
başına oğulu, anneyi, hatırayı ve bütün o ev hayatını taşımasından geliyor. İkinci bir oyuncu Monique’e bağımsız bir beden kazandırırken, Ünsal’ın performansının bu kadar merkezde parlamasını da engelleyebilirdi.
Bir de arkadaki fotoğrafları düşündüğümde rejinin Monique’i aslında bütünüyle oğlunun bedeni içine hapsetmediğini fark ediyorum. Sahnenin önünde oğlun bedeninden geçen anne varken, arkada gerçek kadının görüntüsü duruyor. Hatırlanan Monique ile yaşamış Monique aynı anda sahnede bulunuyor.
Bu yüzden benimki “iki kişilik olmalıydı” iddiasından çok, oyunun bende açtığı başka bir sahne ihtimali.
Müzik kullanımı da rejinin belirgin araçlarından. Daha oyun başlamadan açılan Scorpions hattı oyun boyunca devam ediyor. Bir noktada gökkuşağı renklerindeki platform ve tüylü mikrofon da devreye giriyor. Édouard Louis’nin
eşcinsel kimliği kendi hayat hikayesinin önemli bir parçası. Annesiyle kurduğu ilişkiden ve sınıfsal hikayesinden de bağımsız değil. “Babamı Kim Öldürdü”de olduğu gibi burada da bu kimliğin anlatıda bulunması son derece doğal.
Benim tereddüdüm bunun sahnede nasıl işaretlendiğiyle ilgili.
Gökkuşağı gibi anlamı artık oldukça açık bir simgenin ayrıca kullanılmasına gerçekten ihtiyaç var mıydı? Bazen metnin ve oyuncunun zaten taşıdığı bir anlamı görsel olarak bir kez daha göstermek, onu çoğaltmak yerine fazla tarif edebiliyor. Ben o sahnede yeni bir şey keşfetmekten çok, zaten anladığım bir şeyin altının yeniden çizildiğini hissettim.
Bütün bunların sonunda oyunla aramdaki asıl mesafenin ise rejiden çok Édouard Louis’nin hikayesiyle ilgili olduğunu düşünüyorum.
Monique’in yaşadıklarının gerçekliğine itiraz
etmek mümkün değil. Üstelik anlattığı kadınlık hali bizim coğrafyamıza hiç de yabancı değil. Ekonomik bağımsızlığı olmayan, evin ve çocukların bütün sorumluluğunu taşıyan, kocası tarafından aşağılanan, kendisine ait hayatı giderek küçülen kadınları tanıyoruz.
Sınıfın insanın yalnızca ne kadar parası olduğunu değil,nasıl giyindiğini, nasıl konuştuğunu, hangi çevrelerde rahat hissedebildiğini, hatta çocuğunun ona nasıl baktığını belirleyebildiğini de biliyoruz. Belki benim hikayeyle aramdaki mesafe biraz da bu tanıdıklıkta yatıyor.
Monique yıllarca sıkıştığı hayattan çıkıyor, Paris’e gidiyor. Giyimi değişiyor, görünüşü değişiyor, kendisini taşıma biçimi değişiyor. Elbette bunu yalnızca dış görünüş üzerinden okumuyorum. Kıyafetindeki, tavrındaki, oturuşundaki farklılıklar kendisini dünyada başka bir yere yerleştirmeye başlamasının görünür işaretleri. Bütün bu anlamı
görmeme rağmen Monique’in dönüşümünü izlerken zihnim beklemediğim biçimde eski Yeşilçam filmlerine gitti.
Türkan Şoray’ın, Hülya Koçyiğit’in canlandırdığı, önce hor görülen, taşralı ya da yoksul bulunan, kıyafetinden davranışlarına kadar küçümsenen kadının daha sonra bambaşka bir görünüş ve özgüvenle karşımıza çıktığı o eski hikayelere…
Elbette Monique’in yaşamı bundan ibaret değil. Burada ekonomik, sınıfsal ve kişisel bir özgürleşmeden söz ediyoruz. Ama bütün bu politik zemine rağmen hikayenin dramatik çizgisi bana fazlasıyla tanıdık geldi. Belki Louis ile aramdaki mesafe de tam burada başlıyor. Anlattığı meselelerle değil, bu meselelerden kurduğu hikâyeyle.
Monique’in özgürleşmesine sevindim. Oğlunun yıllar sonra annesine başka türlü bakabilmesini
anlamlı buldum. Bir zamanlar annesinden utanan çocuğun, yetişkin olduğunda kendi bakışıyla hesaplaşmasını da metnin en ilginç taraflarından biri olarak gördüm.
Ama bütün bunlar oyunun beni duygusal olarak içine çekmesine yetmedi.
Oyunun bir yerde sorduğu soru da aklımda kaldı: Monique’in yaşadığı gerçekten bir dönüşüm mü? İnsan yıllarca kendisini biçimlendiren hayatı geride bıraktığında başka birine mi dönüşür, yoksa ilk kez kendisi olabileceği bir alan mı açar? Belki bunun cevabını vermek de gerekmiyor.
Louis için sonunda daha basit bir gerçek ağır basıyor: Annesi artık mutlu. Ben de Monique’in mutluluğuna sevindim. Fakat bir karakterin özgürleşmesine sevinmekle onun öyküsünden etkilenmek aynı şey değil. Bu nedenle Bir Kadının Kavgaları ve Dönüşümleri için “iyi bir oyun değil” diyemem. Aksine Kemal Aydoğan’ın dinamik
rejisi, Bengi Günay’ın hikayeyle birlikte açılan dekoru, fotoğraflarla gerçek hayata açılan biyografik katmanı ve özellikle Onur Ünsal’ın yüksek tempolu performansıyla sahne üzerinde güçlü bir karşılığı olan bir yapım izledim.
Ama Édouard Louis’nin metniyle aramdaki mesafe bu oyunda da kapanmadı.
2026–2027 tiyatro sezonunun benim için ilk oyunu böylece biraz ikili bir yerde kaldı: Sahnelemesini takdir ettiğim, oyuncusunu büyük bir keyifle izlediğim, anlattığı meselenin önemini teslim ettiğim ama hikayesinin beni aynı ölçüde yakalayamadığı bir oyun. Çünkü bazen bir oyunun ne anlattığını anlamak, neden anlattığını görmek ve anlattığı şeyi önemsemek yetmiyor.
Anlatılanın size de geçmesi gerekiyor. Bana bu kez geçmedi.


Oyunun Künyesi
Yazan: Edouard Louis
Çeviren: Ayberk Erkay
Yönetmen: Kemal Aydoğan
Oynayan: Onur Ünsal
Dekor Tasarım: Bengi Günay
Kostüm Tasarım: pcgf
Işık Tasarımı: İfran Varlı
Visual Art: Ecem Dilan Köse
Vokal Koçu: Damla Pehlevan
Afiş Tasarımı: İlknur Alparslan
Oyun Fotoğrafları: Orçun Kaya
moda sahnesi TV: Halil Serhan Köse
Dekor Realizasyon: Osman Damla
Asistanlar: Mesut Karakulak, Sevda Yeliz Nar
Visual Art Asistanı: Barış Yılmaz
Sponsor : pcfg
Topluluk: Moda Sahnesi
Tür: Trajedi, Dram
Seanslar
Afiş

