Tarih, tozlu raflara kaldırılmış eski kronolojilerden ibaret olsaydı, bugün dönüp ona bu kadar büyük bir iştahla bakmazdık. Aslında tarih dediğimiz şey, insanın çağlar boyunca değişmeyen ruhsal kodlarının, iktidar hırslarının ve inanç biçimlerinin sahnelendiği devasa bir prototipler laboratuvarı. İzmir Devlet Tiyatrosu’nun sahneye taşıdığı, İskender Pala’nın kaleme aldığı ve Murat Çobangil’in yönettiği Nizamülmülk oyunu da tam olarak bu laboratuvara içeri girmemizi sağlayan sarsıcı bir yapım.
Açık söylemek gerekirse, rejinin görsel tasarımında kullanılan yapay zeka ürünü dijital videolar ilk başta gözüme biraz batmadı değil; oyunun o kadim, topraksı ve organik dokusuna pek uyum sağlayamamış, biraz yabancı duruyorlardı. Ama bu dijital pürüzü bir kenara bırakırsak, oyunun sahnedeki ruhu ve aktörlerin yarattığı o yoğun atmosfer bu ufak kusuru hemen unutturuyor. Bir psikolog gözüyle salona oturduğunuzda, sahne üzerinde akıp giden şeyin sadece 11. yüzyıl Selçuklu tarihi olmadığını, bugünün insanını, iktidar kavgalarını ve zihinsel kırılmalarını izlediğinizi çok net hissediyorsunuz.
İskender Pala’nın Kalemi: Tarih ile Edebiyatın Kesişme Kümesi
İskender Pala’nın metinlerine yabancı değiliz; o, tarihi belgelerin soğuk dilini edebiyatın ve kelimelerin büyüsüyle harmanlamayı çok iyi bilen bir yazar. Nizamülmülk’te de bu maharetini konuşturmuş. Pala, tarihi figürleri bronz heykellere dönüştürmek yerine, onların zaaflarını, korkularını, yalnızlıklarını ve ihtiraslarını merkeze alıyor.
Yazarın metnindeki en büyük başarı, karakterleri siyah ve beyaz olarak keskin çizgilerle ayırmaması. Nizamülmülk’ü sadece kusursuz bir devlet adamı olarak değil, o sistemin altında ezilen, yalnızlaşan bir akıl olarak yazmış. Hasan Sabbah’ı ise sadece karanlık bir “kötü” olarak değil, inancın fanatizme evrildiğinde insan zihnini nasıl esir alabildiğinin psikolojik bir portresi şeklinde işlemiş. İskender Pala, bu metinle adeta seyirciye şu soruyu soruyor: “Devlet mi insan içindir, yoksa insan mı devlete kurban edilecek bir araç?” Metnin bu felsefi ve psikolojik omurgası, tiyatro sahnesinde oyunculara nefis bir alan açıyor.
Sahnedeki Dört Arketip ve Ruhsal Karşılıkları
Oyunu izlerken karakterlerin her birini adeta klinik birer vaka. Sahnede adeta insan ruhunun dört farklı yönü çarpışıyor:
- Nizamülmülk (Murat Çobangil): Düzenin, kurumsal aklın ve süperegonun vücut bulmuş hali. Çobangil, karakterin omuzlarındaki imparatorluk yükünü, o yorgun ama otoriter duruşu o kadar inandırıcı taşıyor ki. Üstelik aynı sahnede “Papaz” rolüne de hayat vermesi, teolojik ve politik çatışmaların evrenselliğine çok şık bir dokunuş olmuş.
- Ömer Hayyam (Murat Özben): Sistemin dışına taştığı için özgürleşen ama bir o kadar da yalnızlaşan rasyonalitenin ve şüphenin sesi. Hayyam’ın o melankolik, dünyaya mesafeli duruşu, Murat Özben’in oyunculuğuyla adeta sahnede nefes alıyor.
- Hasan Sabbah (M. Asım Tuncay Aynur): Psikanalitik olarak “gölge” kavramının ta kendisi. Kitle manipülasyonunun, aidiyet açlığının ve inanç sömürüsünün nasıl yıkıcı bir ideolojik makineye dönüştüğünü Aynur, o hipnotik ve mesafeli oyunculuğuyla tüyler ürpertici bir başarıyla yansıtıyor.
- Sultan Melikşah (Burak Şentürk) ve Terken Hatun (Bahar Işık): Mutlak iktidar hırsı ile sarayın o boğucu libidinal dinamiklerinin çarpışması. Şentürk, genç yaşta cihan hakimiyeti kurmanın yarattığı megalomani ile içsel boşluk arasındaki o ince çizgide harika geziniyor.
Geniş Kadronun Yarattığı O Enerjik Sinerji
Devlet tiyatrolarının en sevdiğim yanı, o güçlü birlik ruhudur. Ana karakterlerin etrafını saran yan kadro da bu oyunun yaşayan bir organizma olmasını sağlıyor.
Özellikle Şaman Anlatıcı (Melek Temel Çekmece) figürü, oyunun o klasik kronolojik yapısını kırıp atarak işe adeta mitolojik ve etnografik bir derinlik katıyor. Sahnedeki duruşu, ses tonu ve dışarıdan bakan koro işleviyle oyunu bambaşka bir boyuta taşıyor. Yan rollerde İbn Zeyd rolüyle Burak Özbaykuş, Ziya rolüyle Ender Şeviker ve Teneş rolüyle Akdora Kalyoncu; devlet mekanizmasındaki o yozlaşmış çarkları, koltuk kavgalarını ve ikiyüzlülüğü çok net hissettiriyorlar. Muhafızların sahnelerindeki dinamizm (Sercan Dede ve Mustafa Koçbay) ise rejimin temposunu hiç düşürmüyor.
Tabii bu psikolojik ve tarihsel gerilimi görsel ve işitsel olarak destekleyen ekibi de es geçmemek lazım. Cenk Oral’ın dekor tasarımı o Selçuklu’nun ağır, gotik ve geometrik kasvetini sahneye çok iyi yansıtmış. Günnur Orhon’un kostümleri karakterlerin statülerini ve ruh hallerini ele veren nokta atışı tercihler olmuş. Erşah Gülerbaşlı’nın müzikleri ve Füsun Ataman’ın dramaturji çalışması da oyunun o tansiyonunu sürekli yukarıda tutuyor.
Seyircinin Tepkisi ve Kolektif Reaksiyonlar
Salonun genel havasına baktığımda, seyircinin oyunu sadece nostaljik bir dönem draması olarak izlemediğini, bugünün siyasi iklimiyle, ideolojik kamplaşmalarıyla ve manipülasyon teknikleriyle birebir eşleştirdiğini çok net görebiliyorsunuz. Özellikle Hasan Sabbah’ın ördüğü o kapalı rıza ağını izlerken, salondaki insanların bugünkü toplumsal dinamiklerle nasıl bir bağ kurduğunu fısıldaşmalarından ve odaklanmalarından anlamak mümkün. İskender Pala’nın metni, seyirciye hazır bir fikir sunmak yerine, onu kendi zihninde bir düşünce egzersizine zorluyor.
Sonuç Niyetine
Toparlamak gerekirse; İzmir Devlet Tiyatrosu’nun Nizamülmülk prodüksiyonu, başındaki o ufak görsel dijital takıntılar dışında, kalemiyle, rejimiyle ve oyuncu kadrosunun sahneye koyduğu o sarsıcı disiplinle sezonun kesinlikle kaçırılmaması gereken işlerinden biri.
Bir psikolog gözüyle söylemem gerekirse; bu oyun, insan ruhunun güç karşısındaki o ilkel zaafını, inancın fanatizme dönüşme hızını ve devlet aklının o buz gibi yalnızlığını anlamak için adeta 2 perdelik kusursuz bir vaka analizi. İzlerken hem zihinsel olarak doyuyorsunuz hem de sahnedeki o emeğe büyük bir saygı duyuyorsunuz. Yolunuz düşerse kesinlikle kaçırmayın derim.





Oyunun Künyesi
Yazan: İskender Pala
Yöneten: Murat Çobangil
Yönetmen Yardımcısı: Tamer Yılmaz
Asistan: Gülben Başer
Asistan: Ece Can
Dramaturg: Füsun Ataman
Dekor Tasarımı: Cenk Oral
Kostüm Tasarımı: Günnur Orhon
Işık Tasarımı: Fuat Fırat
Müzik: Erşah Gülerbaşlı
Görüntü Tasarımı: Engin Altun
Topluluk: Ankara Devlet Tiyatroları
Tür: Trajedi, Dram
Seanslar
Afiş

