Tiyatro Dönüşüm’ün Yaşlılıktaki Mucize Oyunu Üzerine Psikolojik ve Dramaturjik Bir İnceleme
Bazı oyunlar salondan çıktıktan sonra biter. Bazıları ise insanın kafasının içinde devam eder. Yaşlılıktaki Mucize benim için ikinci gruba giren oyunlardan biri oldu.
Tiyatro Dönüşüm’ün sahnelediği, Talat Yavaş’ın yazıp yönettiği ve Zeynep Yılmaz ile birlikte sahneyi paylaştığı Yaşlılıktaki Mucize, ilk bakışta romantik komedi gibi görünse de, biraz yakından bakıldığında yaşlanma, demans, bellek, kimlik ve sevgi üzerine oldukça ciddi sorular soruyor. Üstelik bunu seyirciyi bir hastalık konferansına sokmadan, iki yaşlı insanın bir bankta oturup birbirlerini yeniden tanımaya çalışmaları üzerinden yapıyor.
Bir psikolog ve aynı zamanda oyun yazarı olarak beni oyunda en çok etkileyen taraf da bu oldu. Çünkü metin, “Demans nedir?” sorusundan çok daha zor bir sorunun peşine düşüyor:
Hafızamız bizi terk etmeye başladığında geriye kim kalır?
Bir hastalık olarak demans, bir insanlık hâli olarak unutmak
Demans, yalnızca unutkanlıktan ibaret değil. Bellek, dikkat, düşünme, yönelim, dil ve günlük yaşam becerilerinin zaman içinde bozulabildiği, kişinin bağımsızlığını ve çevresiyle kurduğu ilişkiyi ciddi biçimde etkileyebilen bir klinik tablo. Alzheimer hastalığı ise demansın en sık nedenlerinden biri.
Fakat demansı yalnızca “unutmak” üzerinden anlatmak eksik kalır. Çünkü mesele bazen bir ismi unutmakla başlamaz. Kişi önce bir eşyayı nereye koyduğunu, az önce ne konuştuğunu, bir yere neden gittiğini unutabilir. Zamanla daha eski anılara, kişilere, ilişkilere ve kendi yaşam öyküsüne ilişkin bilgiler de silikleşebilir.
İşte Yaşlılıktaki Mucize tam olarak bu noktada ilginçleşiyor.
Oyunun ilk karşılaşmasında adam kadına “Burası boş mu?” diye soruyor. Ardından ikisinin de birbirini hatırlamadığını görüyoruz. Nerede olduklarından, ne zamandır orada bulunduklarından, hatta kendi isimlerinden bile emin değiller. Adam adını hatırlamaya çalışıyor ama kelime “dilinin ucunda” kalıyor. Kadın ise kendi adını bile unutabildiğini söylüyor.
Dramaturjik olarak burada çok basit görünen ama güçlü bir tercih var: Yazar, karakterlerin hastalığını açıklamıyor. Seyirciye “Bakın, bu karakter demans hastasıdır” demiyor. Bunun yerine unutmayı karakterlerin davranışları üzerinden gösteriyor.
Bence bu çok daha doğru bir tiyatro dili.
Çünkü demans yaşayan bir insan yalnızca “hastalığı” değildir. Unutkanlığın içinde hâlâ mizah vardır, öfke vardır, utanma vardır, merak vardır, cinsellik vardır, geçmişe dair kırgınlıklar vardır ve en önemlisi ilişki kurma ihtiyacı vardır.
Oyunun bunu unutmaması önemli.
Kimlik dediğimiz şey gerçekten anılarımızdan mı oluşuyor?
Psikoloji açısından oyunun en güçlü taraflarından biri kimlik meselesi.
İnsan kendisini büyük ölçüde yaşam öyküsü üzerinden tanımlar. “Ben kimim?” sorusunun cevabını yalnızca ismimiz vermez. Nerede doğduğumuz, kimleri sevdiğimiz, kimlerden nefret ettiğimiz, hangi hataları yaptığımız, kim olduğumuz ve kim olmak istediğimiz de bu hikâyenin parçalarıdır.
Demans ilerledikçe kişinin bu otobiyografik belleğinde ciddi kayıplar yaşanabilir.
Ve burada korkutucu bir ihtimal ortaya çıkar:
Ya kendi hikâyemizi hatırlamıyorsak?
Oyundaki eski fotoğraf sahnesi bu soruyu ete kemiğe büründürüyor. Adamın cebinden çıkan fotoğrafta genç bir kadın ve genç bir erkek dans ediyor. İki karakter fotoğrafa bakıyor ama fotoğraftaki kişilerin kim olduğunu hatırlayamıyorlar. Sonra kadın fotoğraftaki kadının kendisine, adamın da fotoğraftaki erkeğe benzediğini fark ediyor.
Bu sahne benim için oyunun en önemli dramaturjik araçlarından biri.
Çünkü fotoğraf burada yalnızca geçmişi gösteren bir nesne değil. Karakterlerin kaybettikleri kimliğin kanıtı.
Fotoğrafa bakan kadın aslında kendi geçmişine bakıyor. Fakat o geçmiş artık ona yabancı.
Bu, demansın yarattığı yabancılaşmanın çok güçlü bir teatral karşılığı.
“Hafıza gidiyor ama duygu kalıyor”
Oyunun ikinci perdesindeki tirat, metnin duygusal merkezini oluşturuyor.
Kadın fotoğrafa bakarken gençliğini, hayatını ve geçmişteki bir adamı hatırlamaya çalışıyor. Anılarının bir kapının arkasında olduğunu, kapının açılır gibi olduğunu ama tam içeri girecekken kapandığını söylüyor. Sonunda ise oyunun belki de bütün meselesini tek cümlede topluyor:
“Hafıza gidiyor… Ama duygu kalıyor.”
Bu cümleyi klinik bir gerçeklik olarak birebir genellememek gerekir. Demansın her hastada aynı seyretmediğini, duygusal ve örtük bellek sistemlerinin tamamen korunacağı gibi bir durum olmadığını belirtmek gerekir. Ancak oyunun burada yakaladığı psikolojik hakikat çok değerli:
İnsan bazen birinin adını hatırlamaz ama onun yanında nasıl hissettiğini hissedebilir.
Bir insanın yüzünü tanıyamayabilir ama yanında kendisini güvende hissedebilir.
Bir olayın ayrıntıları silinebilir ama o olayın bıraktığı duygusal izlerin bazı parçaları yaşamaya devam edebilir.
Oyunun romantik tarafı da tam burada kuruluyor.
Bu iki insan birbirlerini “hatırlayarak” değil, adeta yeniden hissederek buluyorlar.
Aşkın hafızaya ihtiyacı var mı?
Oyunun en güzel sorularından biri de aslında bu.
Aşkı aşk yapan şey ortak anılarımız mıdır?
Birlikte yaşadığımız yıllar mı?
İlk karşılaşmamız mı?
İlk dansımız mı?
Yoksa bütün bunların altında kalan ve açıklayamadığımız bir yakınlık duygusu mu?
Adamın kadına bakarken “Gözlerim sizi sevdi galiba” demesi, oyunun mizahi tonunu korurken aslında oldukça şiirsel bir şey söylüyor.
İki karakter geçmişlerini kaybetmiş olabilirler ama birbirlerinin yanında yeniden bir ilişki kurabiliyorlar.
Bu açıdan oyun, Alzheimer ve demansın yalnızca hastanın değil, yakınlarının da hayatını değiştiren bir süreç olduğunu hatırlatıyor. Özellikle aileler açısından bu süreç çok ağır olabilir. Sevdiğiniz kişi fiziksel olarak yanınızdadır ama sizi tanımayabilir, ortak geçmişinizi hatırlamayabilir. Bu durum yakınlarda bir tür “belirsiz kayıp” duygusu yaratabilir.
Yani kayıp vardır ama kişi hayattadır.
Yaşlılıktaki Mucize ise bu kaybın içine başka bir ihtimal yerleştiriyor:
Belki de bir insanı yalnızca bir kez sevmek zorunda değiliz.
Belki bazen aynı insanla yeniden tanışabiliriz.
Kaçış planı: Asıl kaçılan yer neresi?
Oyunun benim en sevdiğim taraflarından biri de kaçış planı.
İki karakter huzurevinden kaçmaya karar veriyor. Fakat nereye gideceklerini bilmiyorlar. Hangi kapıdan çıkacaklarını unutuyorlar. Araba mı bisiklet mi kullanacakları üzerine konuşuyorlar. Hatta plan yaparken planın kendisini unutuyorlar.
Dışarıdan bakıldığında bu oldukça komik.
Ama bir oyun yazarı olarak baktığımda burada daha büyük bir metafor görüyorum.
Onlar aslında huzurevinden değil, “beklemekten” kaçmak istiyorlar.
Kadının söylediği “Çünkü burada herkes bekliyor” cümlesi bunun anahtarı. Adam ise “Ben beklemek istemiyorum” diyor.
Yaşlılıkla ilgili toplumdaki en acı kabullerden biri de budur: Yaşlılık sanki hayatın bittiği, yalnızca sonun beklendiği bir dönemmiş gibi düşünülür.
Oysa bu iki karakter bastonlarıyla yere harita çizerek hâlâ bir şey planlıyorlar.
Planın nereye gittiği önemli değil.
Çünkü plan yapmak bile yaşama işaretidir.
Bu nedenle kaçış planı, benim gözümde oyunun en güçlü sembollerinden biri.
Oyunun dramaturjik başarısı: Aynı mekânda bütün bir hayat
Yazar Talat Yavaş’ın metinde bilinçli olarak sınırlı bir mekân kullanması da oyunun lehine çalışıyor.
Bir bank.
Bir masa.
Bir bardak su.
Bir baston.
Bir radyo.
Ve iki insan.
Bu kadar basit bir sahne düzeninin içinde çocukluk, gençlik, aşk, evlilik, kavga, kıskançlık, yaşlanma, hastalık ve ölüm konuşuluyor.
Özellikle bastonun yalnızca yaşlılığı temsil eden bir aksesuar olarak kalmaması dikkat çekici. Karakterlerin bastonla yere harita çizmesi, bastonu bir oyun aracına dönüştürüyor. Bir anlamda bedenin yavaşladığı yerde hayal gücü yeniden hareket ediyor.
Bu da oyunun mizahını değerli kılıyor.
Çünkü Yaşlılıktaki Mucize, yaşlı karakterleri yalnızca acınacak insanlar olarak göstermiyor.
Onların hâlâ flört eden, kızan, şakalaşan, dans eden, hayal kuran ve saçmalayabilen insanlar olduğunu hatırlatıyor.
Final: Mucize gerçekten ne?
Ve sonra final geliyor.
1967 İzmir radyosundan yükselen ses, bu iki insanın aslında Talat Ferhan ve Zeynep Ferhan olduğunu, yıllardır evli bir çift olduklarını ortaya koyuyor.
Burada oyunun adı anlamını buluyor.
Mucize onların hafızalarını geri kazanması değil.
Mucize, hafızaları olmadan da birbirlerini bulmaları.
Bence oyunun en güzel tarafı da bu.
Çünkü seyirciye “Sevgi her şeyi iyileştirir” gibi kolay ve romantik bir cevap vermiyor. Demansın gerçekliğini ortadan kaldırmıyor. Unutmayı mucizevi biçimde çözmüyor.
Onun yerine daha mütevazı ama daha dokunaklı bir şey söylüyor:
Bazen insan geçmişini hatırlamayabilir ama bugün birine yeniden yaklaşabilir.
Bir tiyatro yazarı olarak metnin bu fikrini güçlü buluyorum. Bir psikolog olarak ise oyunun hastalık ile insanı birbirinden ayırma çabasını değerli buluyorum. Bir tiyatro eleştirmeni olarak baktığımda ise özellikle mizah ile hüznün aynı sahnede birbirini bozmadan var olabilmesini oyunun en önemli başarısı olarak görüyorum.
Yaşlılıktaki Mucize, demans hakkında kusursuz bir klinik anlatı iddiasında değil. Zaten tiyatronun görevi de bu değil. Tiyatro bazen bir hastalığın bütün belirtilerini anlatmak yerine, o hastalığın insanın hayatında açtığı boşluğun içine bakar.
Bu oyun da tam olarak bunu yapıyor.
Hafızanın silindiği yerde kimlik sarsılıyor.
Kimlik sarsıldığında geçmiş kayboluyor.
Geçmiş kaybolduğunda ilişki yeniden kurulmak zorunda kalıyor.
Ve belki de tam o noktada, insanın elinde hâlâ çok temel bir şey kalıyor:
Bir başkasının yanında hissettiği duygu.
Belki Yaşlılıktaki Mucizenin mucizesi gerçekten de budur.
Her şeyi hatırlamak değil.
Unuttuğumuz halde yeniden sevebilmek.
Ve salondan çıkarken insan ister istemez kendisine şu soruyu soruyor:
“Ben bütün anılarımı kaybetseydim, beni ben yapan şeylerden geriye ne kalırdı?”
Belki de oyunun asıl başarısı, bu soruyu cevaplamaması.
Çünkü bazı soruların cevabı sahnede değil, seyircinin kendi hayatında devam ediyor.












Oyunun Künyesi Yazan: Çeviren: Yöneten: Dekor Tasarımı: Kostüm Tasarımı: Işık Tasarımı: Afiş Tasarım: Oyun Şarkısı: Oynayanlar : Asistanlar: Topluluk: Tür: Seanslar Afiş

